Strońsko

Kościół w Strońsku położony jest przepięknie na wysokim wzgórzu dominującym nad doliną Warty. Miejsce wybrano nieprzypadkowo – prawdopodobnie na miejscu dawnej osady obronnej, przy brodzie na rzece. Ze wzgórza wciąż rozciąga się imponujący, szeroki widok na nadwarciańską równinę.

Obecna bryła kościoła powstawała przez osiem stuleci. Kolejne fragmenty były dostawiane niczym klocki. Już pierwotna, romańska forma była addytywna – złożona z wyraźnie wyodrębnionych członów. Do dziś te „moduły” najstarszej budowli są doskonale widoczne: to półkolista absyda, prostopadłościenne prezbiterium i korpus nawowy. Kolejne pokolenia budowniczych dołączały do nich własne bryły. W XVII wieku od północy do romańskiej nawy dodano zakrystię z manierystycznym szczytem. W XVIII wieku kościół wydłużono, „doklejając” od zachodu nowy odcinek nawy oraz przyłączając szachulcową kruchtę. Na początku XX wieku do nowszej części nawy od północy przystawiono kaplicę, natomiast od południa dodano wysoką wieżę, wieżyczkę komunikacyjną oraz nową kruchtę.

Na szczęście z „klocków” pierwotnego kościoła zostało naprawdę wiele. Świątynię tę, wzniesioną w drugiej ćwierci XIII wieku z inicjatywy komesa Mściwoja z rodu Pobogów – wysokiego dostojnika na dworze Konrada Mazowieckiego – należy uznać za jedną z najwcześniejszych, a tym samym najcenniejszych budowli ceglanych na ziemiach polskich.

Według ostatnich badań kościół, choć skromny, posiadał od zachodu fasadę dwuwieżową oraz emporę. Już w pierwotnej budowli prezbiterium nakryto kolebką, a absydę konchą. Cegły – w owych czasach materiał bardzo nowoczesny – stanowiły najmniejsze klocki tej budowli. Muratorzy, przybyli najpewniej z Zachodu, obrabiali je z niezwykłą precyzją. To oni ociosali te jeszcze niewypalone elementy tak dokładnie, że powstała gładka, półokrągła ściana absydy, którą ozdobili typowym dla tej epoki fryzem arkadkowym.

W kruchcie, w portalu wiodącym do kościoła, znajduje się unikalny romański tympanon z bestią, umieszczony na swoim miejscu już w trakcie budowy świątyni.