Wyobraźcie sobie muzeum, które powstało na początku XIV w. i przez blisko 700 lat swojego istnienia gromadzi wybitne dzieła. Muzeum „żywej sztuki, reprezentowanej przez wielkie i szczere talenty, porywane wichrem entuzjazmu, idące na przełaj nowymi drogami” (z opisu książki Sztuka religijna w dawnych wiekach ks. Karola Korsaka). Takie są polskie zabytkowe kościoły i taka jest świątynia w Nowym Mieście Lubawskim. Różne narody i różne kultury zostawiały tu swój ślad. Miasto zostało założone przez komtura Ziemi Chełmińskiej Ottona von Lutterberg w 1325 r. Razem z miastem zaczęto budowę kościoła parafialnego. W 1466 r. Nowe Miasto, na mocy II pokoju toruńskiego, zostaje przyznane Polsce. Ponad 100 lat później, pod koniec XVI w., nowomiejski kościół zostaje przejęty przez protestantów, którzy stanowili w tym czasie 50% społeczności miasta. Niedługo potem, między innymi za sprawą rodziny Działyńskich, starostów bratiańskich, świątynia wraca w ręce wspólnoty katolickiej. Po pierwszym rozbiorze Nowe Miasto na prawie 150 lat zostaje zagarnięte przez Prusy, żeby 19 stycznia 1920 r. wrócić w granice Rzeczpospolitej.
Tak burzliwa historia odcisnęła piętno na wyposażeniu nowomiejskiego kościoła. Ściany świątyni pokrywają freski gotyckie (znakomite malowidła na ścianach prezbiterium), renesansowe i barokowe (ponoć największy w Polsce zespół polichromii z XVII w.); wśród dzieł sztuki sepulkralnej znajduje się brązowa płyta nagrobna zmarłego w 1391 r. wójta brodnickiego Kuno von Liebensteina, renesansowy nagrobek Mikołaja Działyńskiego i niezwykła chorągiew pogrzebowa Pawła Jana Działyńskiego z 1643 r. (obecnie niestety w konserwacji); wśród zabytków rzeźby znajdziemy XV-wieczną grupę „Dźwiganie Krzyża” z postaciami Chrystusa i Szymona Cyrenejczyka, wybitną kamienną Pietę z początku XV w., szereg gotyckich rzeźbionych figur czy w końcu zespół renesansowych i barokowych ołtarzy. Wśród polskich kościołów niewiele jest świątyń z tak wysokiej klasy i tak bogatym wyposażeniem.
Czy znacie inne takie muzeum? A czy gdzieś, sztuce tej klasy towarzyszy organowa muzyka, śpiew wiernych i zapach kadzidła?
W skrócie
Kościół powstawał w kilku etapach od 1325 do ok. 1460 r. Jest gotycką bazyliką wymurowaną z cegły z użyciem zendrówki i głazów narzutowych w dolnej części murów. Budowla składa się z 4-przęsłowego korpusu z wtopioną w zachodnie przęsło wieżą i 3-przęsłowego, zamkniętego trójbocznie prezbiterium. Nawy boczne sklepione krzyżowo-żebrowo (poza jednym przęsłem nawy południowej przykrytego sklepieniem z dwoma polami trójkątnymi z trójpromieniem). Nawa główna nakryta sklepieniem gwiaździstym czteroramiennym wspartym na półcylindrycznych służkach i baldachimowych wspornikach. Prezbiterium przykrywa drewniana kolebka. W narożu między nawą południową a prezbiterium znajduje się dobudowana na początku XVII w. kaplica grobowa Działyńskich.
