W nowomiejskiej świątyni od pierwszych chwil zwraca uwagę strzelistość nawy głównej – jej niezwykle wysmukłe proporcje. Jest słabo oświetlona niewielkimi oknami umieszczonymi wysoko pod samym sklepieniem. Nawy boczne w porównaniu z główną są bardzo niskie – z nich również sączy się niewiele światła. Wszystko to sprawia, że wnętrze tonie w półmroku, z którego wyłaniają się dzieła sztuki niemal całkowicie wypełniające kościół.
Barokowe ołtarze wciskają się pod gotyckie ostrołuki międzynawowe, a olbrzymie płaszczyzny ścian nawy głównej pokrywają XVII-wieczne freski. Od zachodu wnętrze zamyka imponujący, manierystyczny prospekt organowy, od wschodu zaś – rozbudowany barokowy łuk tęczowy. W prezbiterium dostrzeżemy gotyckie malowidła, a w kaplicach i nawach bocznych nagrobki oraz epitafia. Jeszcze pod koniec XX wieku w nawie głównej zwisała ogromna, pociemniała z upływem czasu chorągiew pogrzebowa wojewody Pawła Jana Działyńskiego – świadek podniosłych sarmackich ceremonii (obecnie w lokalnym muzeum).
Z czego wynikła ta niezwykła architektura i bogactwo wyposażenia świątyni w Nowym Mieście?
Budowla została wzniesiona jako kościół parafialny w mieście założonym przez Krzyżaków. W drugiej połowie XIV wieku podwyższono znacznie nawę główną – stąd jej wyjątkowe proporcje.
Po pokoju toruńskim w 1466 roku miasto przypadło Polsce, dzięki czemu w późniejszych wiekach kościół wypełnił się polskimi fundacjami. Widoczne są też wpływy niderlandzkie, płynące z Gdańska – nagrobek Mikołaja Działyńskiego przypisuje się warsztatowi Abrahama van den Blocke. Pod koniec XVI wieku świątynię na krótko przejęli protestanci. Na szczęście nie naruszyło to substancji zabytku. Później barokowe wyposażenie zdominowało przestrzeń fary. Po pierwszym rozbiorze Nowe Miasto na prawie 150 lat trafiło do Prus, by w 1920 r. wrócić w granice Polski. To właśnie zmienne losy miejscowości przesądziły o wyjątkowym charakterze tego kościoła. Stał się żyjącym muzeum, wypełnionym wspaniałą sztuką.
W skrócie
Gotycka bazylika wznoszona etapami od 1325 do ok. 1460 r. Budowla o 4-przęsłowym korpusie z wtopioną wieżą zachodnią oraz 3-przęsłowym prezbiterium. Wewnątrz gotyckie sklepienia: gwiaździste w nawie głównej (na służkach i baldachimowych wspornikach) oraz krzyżowo-żebrowe w nawach bocznych. Świątynię wypełnia sztuka wysokiej klasy: gotyckie freski w prezbiterium, największy w Polsce zespół XVII-wiecznych polichromii w nawie głównej oraz brązowa płyta Kuno von Liebensteina (1391). Wśród rzeźb wyróżniają się: kamienna Pieta (pocz. XV w.) oraz grupa „Chrystus dźwigający krzyż” (ok. 1420–1430). Przy prezbiterium wczesnobarokowa kaplica grobowa rodu Działyńskich z pocz. XVII w. z marmurowym nagrobkiem Mikołaja Działyńskiego.
